Hội Quán Nhị Phủ hay Chùa Ông Bổn

 Giải mã hội quán người Hoa Chợ Lớn: Chùa Ông Bổn và dấu tích người Phúc Kiến

Chùa Ông Bổn (Hội quán Nhị Phủ) ở TP.HCM không chỉ là công trình kiến trúc cổ mà còn lưu giữ dấu tích cộng đồng người Hoa Phúc Kiến trong hành trình định cư và hình thành thương cảng Chợ Lớn xưa.

Nguồn gốc chùa ông Bổn

Theo cuốn Tự hào di sản văn hóa quận 5, từ cuối thế kỷ 18, khá nhiều người Hoa ở các phủ Quảng Châu, Quỳnh Châu, Phúc Châu, Tuyền Châu, Chương Châu, Triều Châu và Huệ Châu thuộc các tỉnh Quảng Đông, Phúc Kiến, Chiết Giang di dân đến vùng Gia Định. Triều đình nhà Nguyễn cho phép họ lập ra các bang hội để quản lý di dân và thương nhân."

Ngoài các hội quán riêng của bang hội, người Hoa thuộc 7  phủ kể trên còn chung góp tài lực xây dựng Thất Phủ Quan Vũ miếu để thờ Quan Đế và Thất Phủ Thiên Hậu miếu để thờ Thiên Hậu. Di dân 2 phủ Tuyền Châu và Chương Châu, ngoài việc xây dựng riêng hội quán Ôn Lăng và hội quán Hà Chương, đã cùng nhau xây dựng một ngôi miếu thờ Bổn Đầu Công và đặt tên là miếu Nhị Phủ, thường được gọi là chùa ông Bổn.

Năm 1871, khi chính quyền thuộc địa điều chỉnh các bang trước đây thành 5 bang thì miếu Nhị Phủ trở thành hội quán Nhị Phủ của nhóm Phúc Kiến. Không rõ Hội quán Nhị Phủ được xây dựng vào năm nào. Nhưng trong tác phẩm Cổ Gia Định phong cảnh vịnh, bài phú mô tả phong cảnh Gia Định cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19, chùa ông Bổn cũng đã được nhắc đến.

Do đó, hội quán Nhị Phủ đã hiện diện muộn nhất là vào nửa cuối thế kỷ 18, trùng hợp với thời điểm xây dựng một số đền thờ Ông Bổn của người Hoa ở khu vực Đông Nam Á.

Theo nhà nghiên cứu Lý Văn Hùng, trong tác phẩm Gia Định thành Phật tích khảo cổ thì Bổn Đầu Công hay Đại Bá Công thờ ở hội quán Nhị Phủ là Châu Đạt Quan, một viên quan của triều đình nhà Nguyên. Ông từng tham gia sứ bộ Trung Hoa đến nhiều quốc gia ở Đông Nam Á, biên soạn nhiều tập du ký trong đó có quyển Chân Lạp phong thổ ký ghi chép về con người và vùng đất cực nam bán đảo Đông Dương vào thế kỷ 13. Ông được tôn là vị thần bảo hộ di dân người Hoa. Hiện vùng đất mới, tức là Thổ Thần và thường được thờ bài vị Phúc Đức Chính Thần. Hai phụ tá của ông Bạch Vương, phụ trách mọi việc vào ban ngày và Hải Vương, trông coi mọi việc vào ban đêm.

Kiến trúc chùa ông Bổn được thiết kế ra sao?

Hội quán Nhị Phủ được xây dựng ở một vị trí đắc địa bên bờ con rạch Chợ Lớn sau được lắp đi và đặt tên là đường Khổng Tử, nay là đường Hải Thượng Lãn Ông. Cách hội quán không xa là con kênh Phố Xếp sau trở thành đường Tổng Đốc Phương và nay là đường Châu Văn Liêm. Gần đó là chợ trung tâm (Marché Central) nay là khu vực Bưu điện Chợ Lớn.

Khuôn viên hội quán rộng hơn 2.500 m2, phần sân chiếm hơn 1/3 diện tích với cổng tam quan mới được làm vào năm 1990. Bên phải hội quán là trường trung học cơ sở Trần Bội Cơ, nguyên là trường trung học Phúc Kiến do hội quán Nhị Phủ xây dựng. Các hạng mục kiến trúc lần lượt từ ngoài vào là tiền điện - thiên tỉnh - chính điện - thiên tỉnh - hậu điện nằm trên 1  trục chính.

Trục phụ hai bên là các gian thờ và trụ sở của ban quản trị, được thiết kế hướng vào trục chính. Hội quán được xây dựng theo kiểu nhà khung gỗ, mái ngói, tường đá hoặc tường gạch thẻ tô ô làm cho mái miếu hơi cong cộng với thiết kế mái tạo cho công trình có hình dáng một chiếc thuyền rồng.

Mái lợp ngói âm dương tiểu đại (ngói ống ngỏa), diềm mái bằng ngói thanh lưu ly. Tiền điện, chính điện, hậu phụ cũng được lợp mái nên từ thiên tĩnh nhìn lên bốn phía đều thấy các mảng phù điêu trang trí trên mái ngói.

Phần mái tiền điện được trang trí nổi bật hơn cả bởi tạo hình hai tầng mái, phần mái của gian giữa và phần mái của 2 gian bên có độ cao chênh nhau tạo thành bốn đỉnh mái. Trên đường bờ nóc gian giữa có tượng lưỡng long tranh châu. Thân rồng không duỗi dài như thường thấy mà gần như dựng thẳng, đuôi xòe cao.

Ở 2 đầu đỉnh mái của 2 gian phụ cũng gắn 2 tượng rồng như vậy. Từ 4 đầu đỉnh mái, 8 đầu đao được kéo dài xuống gần đầu mái. Ở các đầu đao có tượng cá hóa long, tượng ông Nhật bà Nguyệt. Trên đường bờ nóc, đường bờ dải đắp nổi hình long, lân, qui, phụng, hoa lá, ngựa xe bằng gốm nhiều màu sắc.

Các thanh chống xà gồ, đầu các xà cột, các thanh kèo dưới mái hiên cũng được trang trí bằng tượng kỳ lân, phù điêu gỗ, hoa sen chạm ngược. Hai bên tam cấp dẫn vào hội quán có cặp tượng kỳ lân bằng đá được làm vào năm Mậu Dần, niên hiệu Quang Tự tức năm 1878.

Tượng "lân hí cầu" đặt bên trái. Bên phải là tượng "lân giáo tử" tạc hình con lân mẹ dùng chân trước ôm ngang lưng con lân con, lần con ngựa đầu áp bụng vào ngực mẹ, nét chạm linh hoạt, ngộ nghĩnh. Vách mặt tiền hội quán được ghép bằng các phiến đá, đắp nổi các phù điêu hình rồng, hổ, thần tiên. Hai bên ngưỡng cửa đặt hai thạch cầu (quả cầu bằng đá). Bệ đá đỡ thạch cầu chạm nổi hoa lá, bầu rượu, túi thơ... Bên trên cửa chạm bốn chữ Hán đại tự "Hội quán Nhị Phủ".

Tiền sảnh có chiều ngang bằng chiều ngang của gian giữa làm cho mặt tiền của 2 gian bên nhô ra. Mặt trước của phần nhô ra này có cửa sổ hình tròn được chạm hoa văn tạo thành hình vuông chung quanh. Ngoài cửa chính còn có 2 cửa phụ được thiết kế đối diện nhau 2 bên cửa chính.

Trên 2 cánh cửa gỗ mở vào tiền điện là tranh vẽ 2 vị Thần Môn (thần giữ cửa). Nội thất Hội quán Nhị Phủ thật uy nghiêm với những hàng cột cao, có cột cao 7 m, được kê trên các chân tảng bằng đá chạm trổ mỹ thuật hình nho - sóc, mai - điểu, ống tiêu, quả bầu, cuốn thư.

Mỗi cột đều có treo 1 hoặc 2 tấm liễn đối. Những tấm liễn này có chiều ngang khoảng hơn 50 cm, cao khoảng 3 m, nhiều tấm được làm cong theo thân cột, hầu hết đều chạm nổi các chữ Hán trên nền hoa văn được chạm nổi trên mặt gỗ. Trên các đà ngang trang trí nhiều hoành phi cũng được chạm trổ như vậy. Có tất cả 14 cặp liễn đối có niên đại từ năm 1895 đến năm 1901 và 28 bức hoành phi có niên đại từ năm 1864 đến năm 1901

Khám thờ ông Bổn cao hơn 3m

Tiền điện chỉ chiếm một diện tích nhỏ, bày 1 bàn thờ lớn. Tiếp sau tiền điện là sân thiên tĩnh. Sinh Nương Nương, tức Kim Hoa Nương Nương, nữ thần phù hộ việc mang thai, sinh con đẻ cái. Tượng bà hậu, mặc áo choàng đỏ, tay cầm hốt.

Bên phải gian thờ Chúa Sinh Nương Nương còn có gian thờ Tề Thiên Đại Thánh, nhân vật trong truyện Tây Du Ký. Đối diện gian thờ, ở phía bên phải thiên tĩnh là gian thờ Quan Thánh Đế Quân. Trước thềm chính điện đặt một đỉnh hương lớn. Phần cuối chính điện bài trí 3 gian thờ có trang trí bao lam chạm đề tài mẫu đơn - trĩ, được làm vào năm 1895. Gian thờ Bồn Đầu Công chiếm vị trí trung tâm với 1 án thờ lớn bên trên bày bộ lư hương và 2 độc bình, mặt trước án thờ trang trí phù điêu trích đoạn điển tích Trung Hoa.

Khám thờ ông Bổn cao hơn 3 m, chiều ngang khoảng 2 m, được đặt trên bệ. Phần trên khám thờ chạm lưỡng long tranh châu, hai bên mặt trước, mỗi bên có 5 lớp bao lam đối xứng nhau, chạm trổ tùng - hạc, mai - điểu, ngô đồng - phượng xen kẽ hoa văn đồng tiền, hoa văn chữ "thọ".

Gian bên trái thờ Quảng Trạch Tôn Vương, được bài trí đơn giản. Khám thờ cao khoảng gần 2 m, chiều ngang khoảng 1,5 m, chạm hình lưỡng long triều nhật, tùng - lộc, dây hoa.

Lùi ra phía trước khám thờ là 1 hương án chạm trổ hình thành quách, binh tướng, ngựa xe ở mặt trước. Gian thờ Thái Tuế Gia Gia ở bên phải với khám thờ và hương án được trang trí giống gian thờ Quảng Trạch Tôn Vương.

Phần hậu điện cách các điện thờ phía trước bởi sân thiên tĩnh khá rộng có hồ cá và nhiều cây cảnh. Hậu điện được xây trên nền cao khoảng một mét. Phía trước có 3 lư hương lớn. Ở đây có 3 gian thờ được trang trí bao lam chạm lộng và diềm che.

Khám thờ Ngọc Hoàng Đại Đế, được đặt ở gian giữa với tượng Ngọc Hoàng ngồi trên ngai. Ngoài ra, gian thờ Phật Tổ ở bên trái với tượng Phật ngồi trên tòa sen và hoành phi ca ngợi "Tường quang tứ chiếu". Khám thờ Quan Âm Bồ Tát, vị Bồ Tát cứu khổ cứu nạn của chúng sinh, đặt ở bên phải với tượng Quan Âm ngồi trên tòa sen.

Tại chùa ông Bổn, ngày tế lễ chính là ngày sinh và ngày mất của ông Bổn vào rằm tháng giêng và rằm tháng tám. Ngoài ý nghĩa là nơi duy nhất thờ Bổn Đầu Công trong khu vực, là một công trình kiến trúc đặc sắc với nghệ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo, hội quán Nhị Phủ còn là di tích đánh dấu quá trình định cư và hội nhập của nhóm người Hoa Phúc Kiến.

Theo Thanhnien

Bên ngoài đi vào Hội Quán Nhị Phủ (Chùa Ông Bổn) năm 1967 ở đại lộ Khổng Tử

Hội Quán Nhị Phủ (Chùa Ông Bổn) ngày xưa (hình phục hồi màu bởi AI)