Bản đồ thành phố Chợ Lớn năm 1890

 Hoàn thiện mạng lưới đường sá và phát triển đô thị thương mại Chợ Lớn qua bản đồ năm 1890

         Bản đồ thành phố Chợ Lớn năm 1890, do ông Carmouze, chuyên viên đo vẽ địa hình, vẽ dưới sự hướng dẫn của ông Bertaux, trưởng phòng Địa chính, theo lệnh của ông Danel, Thống đốc Nam Kỳ. Bản đồ có tỷ lệ 1:5.000 hàm chứa nhiều thông tin đương thời quan trọng, có giá trị đối với nghiên cứu. Ranh giới Chợ Lớn lúc này cho thấy thành phố có diện tích khoảng hơn 10 km². 

         Thông tin bản đồ cho thấy hệ thống đường sá của Chợ Lớn bấy giờ đã xuất hiện nhiều tuyến lớn và quan trọng như Boulevard de l’Ecole (Hồng Bàng), Boulevard du Chemin de Fer (Nguyễn Chí Thanh), Route de Bình Hòa (Lý Thường Kiệt)… Lúc này, tuyến Tramway de Cholon kết nối với thành phố Sài Gòn có ga cuối ở đường Avennu de Jaccaréo (Tản Đà). Ngoài ra, còn có tuyến đường sắt đi Mỹ Tho nằm trên Boulevard de l’Ecole đã hoạt động được 5 năm và trở thành một tuyến vận chuyển quan trọng ở Nam Kỳ. Năm 1890 cũng là năm cây cầu trên đường Thiên Lý cũ qua kinh Xếp (pont du canal Hoi-hiep), bằng gỗ đã bị hư hỏng trước đó được thay thế tạm thời bằng cầu Eiffel rộng 3m.

          Phần lõi đô thị Chợ Lớn vẫn nằm trong ranh giới cũ được xác lập năm 1870 với nhà cửa dày đặc cho thấy thành phố rất sầm uất. Các khu liền kề đang đô thị hóa nhanh, dân đông đúc với mật độ xây dựng khá cao. Nhiều tuyến đường được mở mới và kết nối vào khu vực cũ trước, góp phần tăng lưu lượng lưu thông, đáp ứng nhu cầu phát triển của một đô thị thương mại.

        Đặc biệt, tuyến kinh Bonnard đang được đào một đoạn từ kinh Quới Đước chạy giáp đường Palikao (Ngô Nhân Tịnh). Tuyến kinh này lúc bắt đầu dự án được gọi là kinh Bonnard, khi hoàn thành năm 1893 lại đổi tên thành kinh Fourès. Phải đến thập niên 20 của thế kỉ XX mới đổi lại thành kinh Bonnard. Hệ thống thủy lộ tại đô thị Chợ Lớn từng bước được hoàn thiện và kết nối với các hướng giao thông thủy quan trọng như sông Sài Gòn, sông Bến Lức, rạch Xóm Củi và rạch Ong Lớn.

         Điểm nổi bật của tài liệu là có 60 vị trí được đánh dấu bằng số, ghi cụ thể các công trình xây dựng lớn và quan trọng tại đô thị Chợ Lớn vào thời điểm này. Những thông tin này cho thấy bản đồ không chỉ phản ánh không gian đô thị mà còn thể hiện rõ vai trò của Chợ Lớn như một trung tâm thương mại lớn ở Nam Kỳ cuối thế kỷ XIX.

         Bản đồ thành phố Chợ Lớn năm 1890 là tư liệu quan trọng phản ánh quá trình hoàn thiện mạng lưới đường sá và sự phát triển mạnh mẽ của đô thị thương mại Chợ Lớn. Các thông tin về giao thông đường bộ, đường sắt và thủy lộ cho thấy sự đầu tư đồng bộ nhằm phục vụ hoạt động giao thương và kết nối vùng. Qua đó, bản đồ góp phần làm rõ diện mạo đô thị Chợ Lớn trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX và là cơ sở giá trị cho nghiên cứu lịch sử đô thị và không gian kinh tế tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.

Tài liệu tham khảo:

Sách: 50 dấu ấn quy hoạch đô thị Sài Gòn - Chợ Lớn – TP. Hồ Chí Minh từ 1795 đến nay, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh (Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia II).