THÀNH PHỐ SÀI GÒN – KHU KHÁNH HỘI, PHẦN PHÍA NAM KINH TẺ

 THÀNH PHỐ SÀI GÒN – KHU KHÁNH HỘI, PHẦN PHÍA NAM KINH TẺ

Trong tiến trình đô thị hóa và mở rộng hành chính đầu thế kỷ XX, khu vực phía nam kinh Tẻ giữ vị trí quan trọng với lịch sử hình thành không gian địa lý – hành chính của thành phố Sài Gòn và tỉnh Gia Định. Bản đồ hiện trạng khu vực Khu Khánh Hội không chỉ minh chứng cho sự thay đổi địa giới hành chính mà còn là tư liệu quan trọng giúp truy vết tiến trình phát triển không gian đô thị Sài Gòn. Từ đó, việc nghiên cứu các nghị định và quyết định sáp nhập liên quan giúp làm sáng tỏ cơ chế quản lý đất đai, tổ chức hành chính và động lực mở rộng đô thị ở Nam Bộ trong giai đoạn đầu thế kỷ XX.

Nội dung bản đồ thể hiện hiện trạng khu vực phía nam kinh Tẻ, thuộc địa giới thành phố Sài Gòn. Đây là phần diện tích được giới hạn bởi kinh Tẻ ở phía bắc, rạch Ông Đội – rạch Bàng ở phía nam, rạch Ông Lớn ở phía tây. Phần diện tích này được đề xuất sáp nhập vào tỉnh Gia Định, cụ thể là phần phía đông sáp nhập vào làng Tân Thuận Đông và phần phía tây sáp nhập vào làng Tân Quy Đông, đều thuộc tổng Bình Trị Hạ, tỉnh Gia Định.

Quá trình thay đổi diễn ra sau sự kiện sáp nhập làng Khánh Hội vào thành phố Sài Gòn năm 1907 theo Nghị định ngày 16/8/1907, chính quyền tiếp tục mở rộng địa giới thành phố bằng cách sáp nhập một phần đất làng Tân Thuận Đông vào thành phố. Cụ thể, theo Nghị định ngày 01/02/1910, Toàn quyền Đông Dương cho sáp nhập vào thành phố Sài Gòn một khoảnh đất xen cư nằm giữa rạch Bàng Đông và kinh Tẻ (gần cửa kinh này), thuộc làng Tân Thuận Đông, tổng Bình Trị Hạ, tỉnh Gia Định; và một khoảnh đất khác cũng thuộc làng này, nằm đối diện với khoảnh đất vừa nêu, giáp sông Sài Gòn ở phía bắc, kinh Tẻ ở phía tây (trên bờ phải kinh Tẻ), rạch Bàng Đông ở phía nam và một đường ranh giới với làng Tân Thuận Đông ở phía đông.

Đến ngày 05/10/1918, chính quyền thuộc địa ban hành quyết định tách toàn bộ phần đất nằm ở phía nam kinh Tẻ của thành phố Sài Gòn và sáp nhập vào hai làng Tân Thuận Đông và Tân Quy Đông, tổng Bình Trị Hạ, tỉnh Gia Định. Diện tích phần đất tách ra khỏi thành phố Sài Gòn là 1,95 km², diện tích thành phố Sài Gòn phần còn lại là 15,05 km².

Những biến động địa giới hành chính phía nam kinh Tẻ giai đoạn 1907–1918 phản ánh rõ nét cách thức chính quyền thuộc địa điều chỉnh không gian đô thị Sài Gòn nhằm phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế – thương mại và kiểm soát dân cư. Việc sáp nhập, rồi sau đó tách ra và sáp nhập trở lại vào các làng thuộc tổng Bình Trị Hạ cho thấy ranh giới hành chính không mang tính cố định mà biến đổi linh hoạt theo nhu cầu khai thác và quản trị đô thị. Tư liệu bản đồ cùng các nghị định hành chính không chỉ có giá trị về mặt địa lý – hành chính mà còn cung cấp cơ sở để nghiên cứu quá trình hình thành các vùng ven đô. Qua đó, có thể thấy rõ tính kế thừa và biến đổi của không gian Sài Gòn – Gia Định, từ một trung tâm hành chính thời Pháp thuộc đến đô thị năng động về sau.

Nguồn : Hồ sơ số 16759, số 16797 phông Phủ Thống đốc Nam Kỳ, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II.