Chùa Bà Thiên Hậu hay Tuệ Thành Hội Quán

 Chùa Bà Thiên Hậu ảnh chụp năm 1991 của Hans-Peter Grumpe

Chùa Bà Thiên Hậu (theo cách gọi của người Việt) còn được gọi là chùa Bà Chợ Lớn, tên chữ Hán là Thiên Hậu miếu, người Hoa gọi là Phò Miếu (tức miếu Đức Bà), tọa lạc tại số 710 đường Nguyễn Trãi, quận 5.

Chùa bà Thiên Hậu được xây dựng vào khoảng năm 1760 bởi một nhóm người Hoa gốc Tuệ Thành (tức Quảng Châu) di dân sang Việt Nam. Họ mong muốn bà Thiên Hậu sẽ giúp họ vượt qua những sóng gió, nguy nan nơi vùng đất mới. Từ đó đến nay, chùa trở thành nơi hội họp của người Hoa gốc Quảng Châu, nên chùa này còn được gọi là Tuệ Thành Hội Quán. 

Chùa bà Thiên Hậu hay còn gọi là Chùa Bà Chợ Lớn là một trong những ngôi chùa cổ và linh thiêng bậc nhất ở Sài Gòn, mang đậm phong cách chùa cổ của người Hoa, từ đường nét, kiến trúc đến vật liệu xây dựng. Theo nhà văn hóa – học giả Vương Hồng Sển, từng viên gạch, mái ngói, đồ gốm ở chùa đều được đem từ Trung Quốc sang.

Kiến trúc của Chùa đã được công nhận là Di tích nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1993. Sau hơn 200 năm tồn tại, chùa bà Thiên Hậu vẫn giữ được nét kiến trúc cổ kính độc đáo dù trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa.

Chùa được xây dựng theo lối tam quan cách điệu ở phần cửa chính đi vào và hai bên hông có thêm hai hành lang. Chùa bà Thiên Hậu được chia làm ba nơi chính: Tiền điện, Trung điện và Chính điện với những gian thờ những vị thần linh trong lịch sử Trung Quốc. Chính điện là nơi thờ chính của Thiên Hậu Thánh Mẫu với tượng bà Thiên Mẫu được tạc từ khối gỗ nổi bật giữa không gian vô cùng tĩnh mịch, kì bí và linh thiêng. Tiền điện là nơi đặt miếu thờ của Phúc Đức Chánh thần (thần thổ địa – người cai quản đất đai của nhân dân) và Môn Quan Vương tả (thần giữ cửa). Cuối cùng là Trung điện với bộ lư cổ hơn 130 tuổi lâu đời nhất lịch sử với nhiều nhiều nét điêu khắc tỉ mỉ, tinh xảo.

 

Giữa các dãy nhà trong chùa đều có một khoảng trống gọi là thiên tỉnh, giúp thu ánh sáng, không khí và thoát khói hương. Điểm đặc biệt của chùa Bà Thiên Hậu là những chiếc vòng nhan treo trên không độc đáo. Người viếng có thể mua vòng nhan, ghi lại những lời chúc hay tâm nguyện của mình lên giấy. Sau đó bạn treo lên cùng với nhan để cầu xin với bà Thiên Hậu.

Ngày vía Bà Thiên Hậu được tổ chức vào 23 tháng 3 Âm lịch cũng là một sự kiện lớn được nhiều người dân tham gia. Trong ngày này, tượng Bà Thiên Mẫu được đặt trên một chiếc kiệu và được người dân rước đi xung quanh một vòng chùa. Cùng với nhiều hoạt động múa lân, biểu diễn nghệ thuật,… đã tạo nên một không gian lễ hội vô cùng sôi động vào náo nhiệt.

Chùa Bà Thiên Hậu (Tuệ Thành Hội Quán) đường Nguyễn Trãi, Chợ Lớn năm 1969

Hội quán Tuệ Thành - Chùa Bà Thiên Hậu: Biểu tượng tâm linh hơn 200 năm của người Hoa

Chùa Bà Thiên Hậu hơn 200 năm tuổi ở Chợ Lớn (TP.HCM) không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là biểu tượng văn hóa, tâm linh của cộng đồng người Hoa.

Vì sao có chùa Bà Thiên Hậu?

Theo tư liệu trong "Tự hào di sản văn hóa quận 5", từ nửa cuối thế kỷ 18, đông đảo người dân vùng duyên hải Nam Trung Hoa đến Việt Nam buôn bán hoặc định cư. Tương truyền khi lênh đênh trên biển họ mang theo bài vị Thiên Hậu Thánh Mẫu để cầu xin bà phù hộ bình an.

Theo truyền thuyết, Thiên Hậu Thánh Mẫu tên là Lâm Mặc Nương, sinh ngày 23 tháng 3 âm lịch năm 960 ở Mi Châu, Bảo Điển, Phúc Kiến, Trung Hoa. Từ nhỏ, bà đã có khả năng đặc biệt thấy trước tương lai, cứu người hoạn nạn, nhất là người đi trên biển. Sau khi mất (năm 987), bà rất hiển linh nên dân chúng lập miếu thờ và được triều đình Trung Hoa phong tặng nhiều danh hiệu cao quý.

Tại khu vực trung tâm của Sài Gòn xưa (khu vực Chợ Lớn), người Hoa quê phủ Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông đã xây dựng hội quán Tuệ Thành làm nơi hội họp, quản lý di dân, giúp đỡ đồng hương đồng thời cũng là nơi thờ cúng Thiên Hậu để tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với bà. Sau này, hội quán Tuệ Thành thường được gọi là chùa Bà Chợ Lớn.

Đến nay, không có tài liệu cụ thể nên không biết chính xác hội quán được xây dựng vào năm nào. Tại đây còn lưu giữ một đại hồng chung, các chữ Hán đúc trên thân chuông cho biết chuông do các nhà buôn của hội quán Tuệ Thành dâng cúng vào năm Ất Dậu niên hiệu Càn Long tức năm 1795. Nội dung một bia đá ở tiền điện ghi lại sự kiện trùng tu năm 1830 cho biết cách đó hơn 30 năm hội quán đã được hình thành nhưng quy mô nhỏ.

Ngoài lần trùng tu năm 1830, hội quán còn được trùng vào các năm 1828, 1841, 1859, 1908, 1972 và 1998. Theo bia đá lập năm 1859, hội quán "nằm ở nơi đón mừng sắc tước. Trước mặt là nơi các dòng sông hội họp, hai bên thờ rồng múa hổ vờn". Tuy vậy trước hội quán, phía bên kia đường vẫn có thêm hồ cá phóng sinh để tụ khí, trấn mạch.

Hội quán Tuệ Thành hiện nằm tại đường Nguyễn Trãi, phường Chợ Lớn, TP.HCM, có dạng nhà khung gỗ, tường hồi chịu lực, mái lợp ngói âm dương, được xây dựng trên khuôn viên có chiều dài hơn 65 m, chiều rộng 27 m. Bố cục mặt bằng gồm khoảng sân nhỏ phía trước, lần lượt từ cửa chính vào là tiền điện, thiên tĩnh, trung điện, nhà hương và chính điện.

Hai dãy đông sương và tây sương nằm dọc hai bên, kéo dài từ tiền điện tới chính điện và được ngăn cách bằng hành lang. Dãy Đông sương gồm phòng họp, phòng khách và phía cuối, ngang với chính điện, là điện thờ Thần Tài. Dãy tây sương bố trí cân đối với tây sương, gồm phòng khách và điện thờ Thần Tài.

Bên cạnh đó, các phù điêu gốm trang trí trên tường, trên mái ngói. Mái của mỗi điện thờ và đông sương, tây sương được trang trí cả 2 mặt bằng phù điêu gốm do 2 lò gốm Đồng Hòa và Bửu Nguyên tạo tác vào năm 1908, có chiều ngang đến 16 m, cao hơn 1 mt, dày 0,4 m.

Tầng trên của các phù điêu đều lấy đề tài "lưỡng long tranh châu" để trang trí, còn hầu hết các tầng dưới khác nhau với các điển tích "Tây du ký", "Thiết Phiến cung", "Bát Tiên quá hải", xen kẽ với hoa lá, long, lân, quy, phụng... Mảng tường bên dưới các phù điêu gốm đắp nổi hình bầy nai, cặp gà trống mái bên cành hoa mẫu đơn, cá hóa long, long mã, sư tử... Ở các đầu đao gắn các tượng gốm ông Nhật, bà Nguyệt, rồng có cánh, Võ Tòng đả hổ…

Sân trước hội quán, ngoài hai tượng sư tử đá chẩu hai bên còn có các phù điêu gắm, tượng đắp nổi bằng ô đước và các bài thơ Đường nổi tiếng trang trí trên bờ dọc hai bên sân. Trên vách mặt tiền là tranh vẽ "Trức lâm thất hiển". Phần dưới mái hiên trang trí tượng kỳ lân và chạm trổ dây hoa, lần, phụng...

Bên trong chùa Bà thờ những vị thần nào?

Tiền điện có 2 khám thờ ở sát 2 góc tường và đối diện nhau. Bên trái thờ Môn Thần (tức Thần Hữu Đức Ty Chuyên), bên phải thờ Phúc Đức Chính Thần (tức Thần Thổ Địa). Trung điện có diện tích khá rộng. Phía ngoài bày một hương án lôn, mặt trước chạm phù điêu "Lục quốc phong tướng". Trên hương án bày bộ ngũ sự pháp lam được đúc vào năm Quang Tự thứ 12 (1886). Phía trên hương án treo bức hoành phi "Hàm hoằng quang đại" (Ân đức bao la).

Kế tiếp trung điện là nhà hương (hương đình). Gian giữa nhà hương có 3 hương án đặt song song nhau. Hương án ngoài cùng bày 5 lư hương để dâng hương Thiên Hậu Nguyên Quân, Long Mẫu Nương Nương và Kim Hoa Nương Nương.

Dưới mái nhà hương treo rất nhiều những khoanh nhang vòng, được thắp liên tục để cầu xin bình an, may mắn. Chính điện được tôn cao hơn các điện thờ phía trước, chia làm 3 gian bởi các thân cột tròn. Gian thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu được bài trí trang trọng ở gian giữa. Chắn ngang giữa 2 thân cột hàng thứ nhì của chính điện là một hương án lớn. Phía sau hương án này, cách một khoảng khá rộng có một hương ăn nữa để bày bộ ngũ sự bằng đồng được đúc vào năm 1860.

Mặt trước hương án trang trí phù điêu tạo vào năm 1875, chạm trổ điển tích Phong Thần, tùng - lộc, mai, lan, cúc, trúc... Dọc trước hai bên hương án là 2 bộ bát bửu, mỗi bộ gồm tám loại binh khí có cán bằng gỗ, lưỡi bằng đồng, mỗi loại binh khí được đúc cùng một đồ vật trong 8 loại đồ vật tượng trưng cho sự phong lưu, tao nhã, trí thức như quả bầu, cuốn thư, giỏ hoa, tháp bút...

Sâu vào phía trong lại có thêm một hương án nữa đặt trước khám thờ Thiên Hậu để dâng lễ vật cúng tế. Khám thờ Thiên Hậu được chạm trổ tinh tế rồng, phụng, mai - điểu, dây hoa... Có 3 tượng thờ Thiên Hậu được đặt theo một hàng dọc từ thấp lên cao, hai bên là hai ngọc nữ đứng hầu. Chếch về bên trái là bài vị "Sắc phong Hộ Quốc Thiên Hậu Nguyên Quân thần vị".

Hai tượng nhỏ Thiên Lý Nhãn và Thuận Phong Nhĩ đứng trước hàng chữ Hán chạm ở mặt trước khám thờ. Thấp bên trái bệ đặt khám thờ Thiên Hậu có bàn thờ Thổ Địa.

Hai bên thờ Long Mẫu Nương Nương và Kim Hoa Nương Nương. Sát vách tường bên phải bày mô hình thuyền đi biển với lá cờ nhỏ ghi "Phổ độ chúng sinh". Cạnh đó là đại hồng chung đúc năm Càn Long thứ 60 tức năm 1795 và đại hồng chung đúc năm Mậu Ngọ 1878.

Từ chính điện có lối ra bên trái để vào điện Quan Đế (Quan Thánh Đế Quân) và lối ra bên phải để vào điện Thần Tài. Khám thờ Thần Tài (Tài Bạch Tinh Quân) cũng được đặt trên bệ gạch, được chạm trổ rồng, phụng, bông sen, hoa lan... Tượng thờ Thần Tài thế hiện một ông lão mặt đen, râu dài, ngồi trên ngai.

Trải qua hơn 2 thế kỷ tồn tại, hội quán Tuệ Thành vẫn luôn gìn giữ được nét đẹp của một công trình kiến trúc cổ, sự tinh tế, sắc sảo của nghệ thuật chạm khắc gỗ trên các phù điêu hương án, các bao lam, khám thờ, liễn đối; các phù điêu gốm, dù trăm năm mưa nắng vẫn giữ gần như nguyên vẹn đường nét và màu sắc của từng chi tiết. Năm 1993, hội quán Tuệ Thành được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.

Theo Thanhnien

Địa chỉ: 710 Nguyễn Trãi, Phường Chợ Lớn (P11Q5), TP. Hồ Chí Minh