Bản đồ Sài Gòn năm 1860: Đô thị Sài Gòn dưới góc nhìn chiến sự

Bản đồ Sài Gòn năm 1860: Đô thị Sài Gòn dưới góc nhìn chiến sự

Bản đồ do Trung sĩ hậu cần La Faucheur vẽ trong chuyển đi thị sát theo sự chỉ đạo của Đại uý công binh Pleuvier ngày 19/7/1860. Đây là một bản đồ chiến sự khá đặc biệt, thể hiện những miêu tả khu vực Gia Định vào giữa năm 1860, giai đoạn tướng Tôn Thất Hiệp bên Đại Nam đang tổ chức chiến đấu chống quân xâm lược. 

Theo nội dung thể hiện, bản đồ mô tả Gia Định lúc này được chia làm 3 vùng chính. Vùng đầu tiên tại phố cổ Bến Nghé – người Pháp gọi là Sài Gòn, liên quân chiếm đóng khu vực đông bắc toà thành Quy. Nổi bật là khu vực Đồn Đất hay Trại cố thủ (Camp retranché) khá lớn mới được liên quân xây dựng, họ đã lợi dụng mặt đông bắc và đông nam toà thành cũ (1790) và tuyến rạch kết nối ra sông Sài Gòn. Ngoài ra còn có Trại kỵ binh (Cavalerie), xa hơn là Trại công binh (Génie), Trại lính Tagal Tây Ban Nha và làng Tourane. Lúc này, khu vực Trường thi (Camp des lettrés) đã bỏ trống và không còn là nơi đóng quân. Liên quân cũng lập một công sự phòng thủ tại pháo đài phía nam Trường thi. Ngoài ra, ở giai đoạn này họ đã xây dựng các ngôi chùa thành những công sự, kéo dài từ Bến Nghé về Sài Gòn, tạo nên phòng tuyến các chùa nổi tiếng (lignes des pogodes).

Vùng phố cổ Sài Gòn – người Pháp gọi là Chợ Lớn, một chuỗi làng mạc cùng các công trình nằm trải dài theo rạch Bến Nghé và Lò Gốm. Nổi bật là làng Chợ Quán, nơi tàu Lorcha Jacanreo neo đậu bảo vệ. Kế tiếp là khu ngoại ô phố Tàu, khu phố cổ Sài Gòn và khu vực rạch Tàu Hủ. Lệch về phía bắc khu vực vừa kể là các công trình nằm trên phòng tuyến các chùa, gồm chùa Cây Mai, chùa Kiểng Phước và miếu Hội đồng.

Vùng thứ ba về phía tây bắc là công trình Đại đồn Chí Hoà do tướng Tôn Thất Hiệp đang xây dựng dang dở. Bản đồ cũng thể hiện đầy đủ vị trí nơi quân đồn trú của liên quân vẫn còn chiếm đóng cùng hệ thống sông ngòi và đường sá.

Bản đồ Sài Gòn 1860 là một tài liệu vẽ trực tiếp ngoài chiến trường, chứa đứng những thông tin đương thời có giá trị về quân sự, trong đó nổi bật là hệ thống phòng ngự Đại đồn Chí Hoà. Đây là những thông tin quý đối với nghiên cứu về đô thị Sài Gòn – Chợ Lớn và cuộc chiến chống quân xâm lược giai đoạn 1859 – 1860 và thậm chí về sau.

Tài liệu tham khảo:

Sách: 50 dấu ấn quy hoạch đô thị Sài Gòn - Chợ Lớn – TP. Hồ Chí Minh từ 1795 đến nay, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh (Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia II).