Dinh thự đầu tiên của Thống đốc Nam Kỳ ở Sài Gòn

Các tài liệu lưu trữ về Dinh gỗ - dinh thự đầu tiên của Thống đốc Nam Kỳ ở Sài Gòn đang được lưu trữ, bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II.

    Trong thời gian hai năm đầu xâm chiếm Nam Kỳ, Chuẩn Đô đốc Rigault de Genouilly(1) và Phó Đô đốc Charner làm việc trên các soái hạm. Ngày 25/2/1861, Phó Đô đốc Charner hạ được đại đồn Chí Hòa, đã rời soái hạm để đặt hành dinh trên đất liền tại trại binh Đồn Đất (xây đắp trên vị trí của thành Phụng cũ). Trụ sở chính thức đầu tiên của người Pháp nằm trên một phần bên phải của đường Impériale (sau đổi tên thành đường Paul-Blanchy, nay là đường Hai Bà Trưng). Đó là căn nhà lợp lá, được xây ngay giữa một lùm cây cọ và măng cụt. Tổng diện tích của căn nhà là 120m2 (dài 15m và rộng 8m), có thêm một khoảng hiên bao quanh căn nhà, diện tích sử dụng trong nhà có chiều dài 13m và chiều rộng 6m. Cái khó ở đây là phải kiếm được những viên gạch bản địa hình vuông đã nung để lát phần nền đất đã được nện phẳng và xây các vách ngăn (có chiều cao bằng 2/3 chiều cao tòa nhà). Loại gạch này có đặc tính rất cứng chắc, được liên kết với nhau bằng hỗn hợp vữa trong đó có cho thêm cả đường nâu. Sự pha trộn này có đặc điểm là cứng dần theo thời gian, tạo thành những khối bất khả xâm phạm. Nhà chia ra phòng ngủ, phòng ăn và phòng làm việc, những căn phòng này hầu như đã chiếm gần hết diện tích căn nhà (2).

    Dinh Gỗ tại Trường Taberd (3):

    Sau khi đến Nam Kỳ, Chuẩn Đô đốc Louis Adolphe Bonard đã nhanh chóng xúc tiến cho xây dựng nơi ở và làm việc trên đất liền, đội kỹ thuật Hải quân đã sẵn sàng cho việc xây dựng. Vì ngân sách lúc bấy giờ còn hạn chế, họ đã quyết định xây dựng một dinh thự tạm thời, việc xây dựng một công trình như vậy vừa phù hợp với nguồn ngân sách, vừa có thể dễ dàng thay thế bằng một công trình kiến trúc hoành tráng hơn ở thời gian sau.

 

Dinh Thống đốc Nam Kỳ (1862 -1872). Nguồn: Illustration 1865 - Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

 

    Tháng 12/1861, một tòa nhà bằng gỗ tháo rời được nhập khẩu từ Singapore và được tiến hành lắp ráp tại địa điểm cuối đường Catinat (nay là đường Đồng Khởi, trong khuôn viên trường chuyên Trần Đại Nghĩa hiện nay), đây được xem là dinh thự đầu tiên của Thống đốc Nam Kỳ ở Sài Gòn. Ngôi nhà này gồm một phòng ngủ, một văn phòng làm việc, phòng họp, hội trường sự kiện với sức chứa lên đến khoảng 600 khách (nơi tổ chức hội nghị hoặc các sự kiện), một chuồng ngựa và một trang trại nhỏ để nuôi gà và lợn (4).

    Học giả Bouchot trong cuốn La Naissance et les Premières années de Saigon cho biết về Dinh Gỗ như sau:

    “Chuẩn Đô đốc Bonard đến ở khu vực này, ngay tại nơi mà Thiếu tá Ariès đã chọn. Ông đã lệnh cho xây một ngôi nhà bằng gỗ với 3 phòng liền kề nhau được mua tại Singapore và nó đã làm nên những ngày rất đẹp của các Thống đốc nối tiếp nhau cho đến năm 1873, ngày xuất hiện Dinh thự mới tại Đại lộ Norodom(5).

    Đối với ngôi nhà, ngày nay rất khiêm tốn, nhưng lại rất lộng lẫy thời đó, Chuẩn Đô đốc rất hài lòng; Ông đã miêu tả bằng những lời đẹp đẽ, trong những lá thư gửi cho bạn bè; ông đã nhờ các họa sĩ gần chỗ ông vẽ và bổ sung thêm vài chi tiết đáng yêu và mặc dù tòa nhà quá nhỏ để làm được nhiều phòng hoặc đồ nội thất quá sơ sài, nhưng ông lại thích trang hoàng cho ngôi nhà ở Sài Gòn của mình. Cái còn lại mà ông thích, đó là phòng lễ hội, phòng này có thể chứa được 600 người (6). Phòng này, ông cho dựng gần với nhà của ông, để cho phép quân đội của ông thưởng thức trò tiêu khiển lành mạnh và hợp sở thích trong thời gian họ nghỉ ngơi.

 

Phòng khách Dinh Thống đốc (1862-1872). Nguồn: Illustration du 13 juin 1863- Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

 

    Phòng khách có các đồ dùng vừa theo kiểu hoàng cung và vừa theo kiểu ở thuộc địa và được trang trí thêm 3 bức tranh: tranh của Hoàng đế Napoléon và Hoàng hậu Eugénie và ở giữa là Hoàng tử Louis Napoléon. Các linh mục ở trường Công giáo (trường Taberd) hiện đã dùng tòa nhà cũ này của Thống đốc. Chuồng ngựa nằm ven đường Paul-Blanchy(7) (nay là đường Hai Bà Trưng), tại nơi mà các giáo viên ngồi lại dùng bữa”(8).

Phòng biểu diễn, hòa nhạc của Dinh Thống đốc Nam Kỳ (1862-1872). Nguồn: Illustration du 13 juin 1863 - Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

 

    Buổi lễ tại Dinh Gỗ được miêu tả như sau:

    “Chúng tôi lần lượt đến xem 2 buổi biểu diễn tại Dinh Thống đốc. Buổi thứ nhất bao gồm: vở diễn của người Pháp, vở của người An Nam, vở của quân đội, chưa tính đến thời gian giải lao. Trong số khán giả có một ông Phủ, 1 ông Huyện người An Nam, được tuyên dương vì sự thông minh của mình và Bang trưởng 7 bang người Hoa. Phòng diễn là một nhà kho tuyệt vời, dùng làm nơi trình diễn cho chính phủ xem. Nó được trang trí từng chùm cờ của các quốc gia. Dọc theo các cột, là các ngọn đèn lồng và phía đầu ở trên cao là chân dung Hoàng đế, Hoàng hậu và Hoàng tử, vừa mới được Bộ trưởng Bộ Hải quân gửi sang. Đó là một thành quả quan trọn”(9).

 

Phòng vũ hội của Dinh Thống đốc Nam Kỳ. Nguồn: Illustration du 4 janvier 1868 - Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

 

    Cuối tháng 6/1863, trước khi đi Pháp mong chuộc lại ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, sứ bộ Phan Thanh Giản được Chuẩn Đô đốc La Grandière đãi tiệc mừng tại đây. Phó sứ Phạm Phú Thứ mô tả về Dinh Thống đốc lúc này như sau: “Khi tới Soái phủ, thấy có bốn lớp nhà chạy ngang, mỗi cái 9 gian 8 cửa. Lớp thứ nhất, gian giữa là lối đi vào từng trong bốn gian ở phía Tây làm phòng chủ Soái, bốn gian phía Đông là phòng làm việc. Dãy nhà thứ hai, đặt làm phòng khách, trên tường phía Tây treo hai bức hình khung kính, bên phải là hình Quốc trưởng, bên trái hình Hoàng hậu, khoảng giữa treo bức nhỏ hơn là hình con trai Quốc trưởng. Phía Đông hai gian số 6 và số 7 là phòng ngồi chơi, sau vách là phòng âm nhạc. Phòng nào cũng được quét sơn coi rất bóng lộng. Vào đến lớp nhà thứ ba, tức là nơi để tiếp tân, khoảng giữa đặt một bàn ăn, bên Đông một bàn trà, sát vách có bàn để các thứ dao, thìa, ly, tách. Vào lớp thứ tư là nhà bếp, sau cùng có chuồng ngựa và chuồng nuôi gà, heo… Hai bên đều xây tường gạch, mặt trước lát bằng ván gỗ sơn xanh, hai cửa ra vào đều có lính gác, cứ đổi phiên nhau, mỗi lượt hai người bồng súng đứng đối diện nhau”(10).

    Ngoài chức năng của một Soái phủ, Dinh Gỗ cũng là nơi tổ chức các sự kiện, các buổi tiệc, các buổi hòa nhạc để đáp ứng nhu cầu hưởng thụ của các sĩ quan viễn chinh Pháp. Ngoài ra, Dinh Gỗ cũng được sử dụng với chức năng là một nơi sinh hoạt tôn giáo, một nhà thờ Ki-tô giáo để tổ chức các lễ nghi cho các tín đồ. Đến năm 1870, dinh thự bằng gỗ này bắt đầu xuống cấp, một số bộ phận bắt đầu bị mối mọt. Năm 1873, sau khi Thống đốc Nam Kỳ chuyển sang làm việc tại Dinh Thống đốc mới (Dinh Norodom), Dinh Gỗ được giao lại cho Hội truyền giáo nước ngoài Paris (Société des Missions Étrangères de Paris - MEP). Linh mục Henri de Kerlan biến chúng thành trường Taberd (nay là trường Trần Đại Nghĩa). Khi đang giữ chức chánh xứ của giáo xứ Sài Gòn, Linh mục Henri de Kerlan thường thấy đau lòng vì gặp phải một số bé trai lang thang trên đường phố và mang trong người hai dòng máu Việt - Pháp. Chúng là những đứa trẻ lạc loài, bên lề xã hội và Linh mục thấy cần phải nghĩ ra cách tập hợp chúng lại, dạy dỗ giáo dục chúng. Ngôi nhà có gác này trước đó là nơi ở và làm việc của các Đô đốc - Thống đốc Nam Kỳ, nay trở thành nhà xứ. Linh mục Henri de Kerlan đã cải tạo lại Dinh Gỗ cho phù hợp với mục đích sử dụng mới. Phòng tiếp khách rộng lớn trở thành ngôi nhà nguyện, nhà ăn thành phòng áo lễ và ủi đồ, nơi bảo quản các vật dụng cần cho việc tiến hành thánh lễ. Còn các ngôi nhà phụ khác chung quanh như nhà bếp, nhà kho, nơi trú ngụ của lính thủy phải canh gác... được sử dụng làm nơi tập hợp và dạy dỗ các trẻ lai lang thang bụi đời. Với hai mươi ngàn quan Pháp từ nguồn tài chính của gia đình, Linh mục Henri de Kerlan bắt tay vào việc sửa sang lại các phòng ốc và tổ chức Dinh Gỗ thành một ngôi trường nội trú. Sau khi Linh mục Henri de Kerlan qua đời (1877), trường Taberd thuộc quyền sở hữu của Nhà Chung và các Cha thừa sai. Đồng thời, với nguồn kinh phí dồi dào hơn, các linh mục dần cải tạo trường Taberd thành một ngôi trường thực thụ và khang trang hơn.

    Như vậy, có thể thấy dinh thự bằng gỗ là một kiến trúc điển hình của thành phố Sài Gòn lúc bấy giờ. Với quy mô và kiểu dáng độc đáo và tọa lạc tại vị trí trung tâm, dinh thự này nổi bật trong khung cảnh kiến trúc các ngôi nhà gạch được xây dựng trong thành phố. Đồng thời, thu hút được sự chú ý của tất cả những người đặt chân đến thành phố Sài Gòn trong thời kì này.

Chú thích:
1/ Chuẩn đô đốc Pierre-Louis-Charles Rigault de Genouilly (12-4-1807 – 4-5-1873) là một sĩ quan hải quân Pháp. Ông tham gia trong lực lượng hải quân Pháp trong các cuộc chiến tranh Crimée (1853-1856) và Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai (1856-1860). Chuẩn Đô đốc Charles Rigault de Genouilly cũng là một trong các chỉ huy chủ chốt của lực lượng quân đội Pháp tiến hành xâm lược ở Nam Kỳ Việt Nam giai đoạn 1858-1862.
2/ TẬP SAN của Hội Nghiên Cứu Đông Dương, Coup d’oeil sur la Géographie de Saigon. Sài Gòn, 1927, (Série mới. Tập 2. Số 2)
3/ Trường được gọi theo tên của Jean-Louis Taberd, Giám mục địa phận Nam Kỳ từ 1830 đến 1840. Nay là trường Chuyên Trần Đại Nghĩa
4/ Trích dịch từ : "Iconographie historique de l'Indochine française" (1931) của Paul Boudet và André Masson.
5/ Theo tác giả, tên gọi Dinh Norodom có lẽ xuất phát từ đây.
6/ Nội dung lá thư Chuẩn đô đốc Bonard đã gửi và công bố trên họa báo (Illustration) ngày 13-6-1863: « Rigault thân mến, tôi gửi ông bản vẽ phòng khách của tôi và bản vẽ phòng giải trí của quân đội có thể chứa được 600 người, mà tôi vừa cho người xây ở Sài Gòn, để cho quân đội của tôi bớt buồn».
7/ Nay là đường Hai Bà Trưng, quận 1
8/ René Despierres, En flanant à travers Saigon, p 4.
9/ René Despierres, En flanant à travers Saigon, Sđd, p 4.
10/ Phạm Phú Thứ, Tây hành nhật ký (Tô Nam Nguyễn Đình Diệm và Văn Vinh dịch), Tập san Văn Đàn, bộ 1 số 34 - 35, tr 28, Sài Gòn 1961.

Trần Thị Vui (Trung tâm Lưu trữ quốc gia II0