Dạ Lữ Viện Địa Phương Sài Gòn - Chợ Lớn

 DẠ LỮ VIỆN - "NƠI CỰC LẠC CỦA KẺ ĐẦU ĐƯỜNG XÓ CHỢ"!

Đúng 76 năm về trước, tại Sài Gòn người ta đã xây một ngôi nhà dành cho người lang thang, không cửa không nhà tới ngủ hằng đêm.

CÁI TÊN MỸ MIỀU

Ngày 16/11/1949, "Dạ Lữ Viện Địa Phương Sài Gòn - Chợ Lớn" được khánh thành ở số 345 Galliéni, Sài Gòn (đường Trần Hưng Đạo ngày nay) sau thời gian xây dựng theo đề xuất của Bộ Xã hội Quốc gia Việt Nam dưới thời chính phủ của Thủ tướng Trần Văn Hữu. Trước đó, từ tháng 7/1949, chính quyền Pháp đã thành lập Quốc gia Việt Nam thuộc Liên hiệp Pháp sau khi giải thể Cộng hòa Tự trị Nam Kỳ. Ngôi nhà này dành cho người thất cơ lỡ vận, không nơi ngủ nghỉ có thể đến để trú ngụ qua đêm.

Trong tiếng Tây, "L’ asile de nuit" có nghĩa là nơi trú ngụ qua đêm dành cho những người lang thang, lỡ đường hoặc không có chỗ ở, nó giống như nơi tạm trú, cung cấp chỗ ngủ qua đêm. Sau này nhiều người gọi nơi đây là “dạ lữ viện” tức "chỗ công cộng dành riêng cho những người dân không nhà trú ngụ về ban đêm”!

Khu nhà này có diện tích khoảng 200m2, mái lợp ngói và hai gian nhà được thiết kế giống một cánh cửa mở để đi vô một ngôi chùa. Với kiến trúc và cái tên như vậy, có lẽ những người có chủ trương này muốn cho người vô đây bớt đi cảm giác được bố thí, ít nhiều đỡ tủi thân.

Ngoài những người đã chọn Sài Gòn làm nơi sinh sống mà vì hoàn cảnh nào đó không có nhà cửa để ở, lấy nơi đây làm nơi tá túc qua đêm, thì "Dạ Lữ Viện Địa Phương Sài Gòn - Chợ Lớn" còn là nơi trú ngụ của những người chân ướt chân ráo mới đến Sài Gòn, chưa có chỗ ở, chưa tìm được việc làm. Ban ngày, những người này ra phố tìm việc, kiếm cái ăn, ban đêm trở về dạ lữ viện. Quá giờ, đóng cổng, người nào về trễ đành ngủ vỉa hè. 

Dạ lữ viện tiếp nhận người nghèo không phân biệt độ tuổi và giới tính, cho mỗi người một chỗ nghỉ ngơi miễn phí trong vòng 7 đêm liên tiếp. Tuy nhiên, những người về muộn do công việc hoặc do yêu cầu của chủ, có thể được vào nghỉ ngoài những khung giờ quy định trên. Đặc biệt, những người do cảnh sát dẫn đến thì được vào ngủ bất kỳ giờ nào trong đêm.

Bên cạnh đó, dạ lữ viện cũng tổ chức một văn phòng giới thiệu việc làm, với danh sách người xin việc và thông tin việc làm được cập nhật mỗi tuần. Văn phὸng này đã giúp công ăn việc làm cho trên dưới 200 người từ thư kу́, lái xe, giúp việc và phu phen.

Nhiều người ở Sài Gòn gần hết đời người nhưng không hề biết nơi này, hoặc nhầm đây với những trại tế bần. Trại tế bần (hay trại cứu tế hay trung tâm bảo trợ xã hội), là những khu trại được dựng lên để thực hiện việc cứu tế, cung cấp lương thực, thực phẩm miễn phí cho những người vì hoàn cảnh, điều kiện mà không thể tự nuôi mình, cung cấp cho đối tượng này chỗ ở và công ăn việc làm. Các đối tượng ở trại tế bần thường là những người nghèo khổ, vô gia cư, nạn nhân của các trận thiên tai, lũ lụt, nạn đói, trẻ em lang thang đường phố, trẻ mồ côi... Hình thức này đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử và được ghi nhận chính thức vào năm 1631 ở châu Âu. 

Như vậy, hai nơi này dù hình thức hoạt động có chút giống nhau là đều do nhà nước lập ra và trích ngân sách quốc gia để hoạt động cùng sự đóng góp của các nhà hảo tâm; nhưng khác nhau ở chỗ: dạ lữ viện thì mọi người ở qua đêm chỉ trong một thời gian ngắn, còn trại tế bần thì nuôi dưỡng người lang thang, cơ nhỡ lâu dài. Ở một số nơi còn có thêm "Nhà Thương Thí" được ngân sách chính phủ chi trả toàn diện. Ngoài ra còn có "Chẩn Y Viện" (trạm y tế) chuyên điều trị các bệnh lặt vặt miễn phí, và có bác sĩ các khoa nội, ngoại khác nhau.

Một số nơi ở miền Trung và miền Nam trong quãng thời gian từ 1954 đến 1963 còn có các “Dạ Lữ Điếm” với công dụng và chức năng tương tự để giúp đỡ những người cơ nhỡ, lỡ đường nơi đất khách nhưng không có nhà người quen, thân thích có thể vào đó để nghỉ qua đêm.

ĐẾN TY CẢNH SÁT CÔNG LỘ

Tới quãng năm 1955, dạ lữ viện này thường xuyên bị hư hại bởi các cuộc giao tranh giữa quân đội chính phủ với lực lượng Bình Xuyên của tướng Bảy Viễn. Sở dĩ bị đánh phá hoài bởi dạ lữ viện này nằm sát bên “tổng hành dinh” của Ty Cảnh sát Công an, thời này do Tổng Giám đốc Lai Văn Sang (thuộc lực lượng Bình Xuyên) đảm trách.

Chính những cuộc đụng độ thường xuyên này khiến dạ lữ viện tan hoang và làm những người ở đây trôi dạt tứ phương. Năm 1957, Ty Cảnh sát Công lộ lúc này đang nằm sau lưng của tòa nhà Quốc hội (Nhà hát thành phố bây giờ) bị thu hồi và tới năm 1968 dời về lấy vị trí của dạ lữ viện làm bộ chỉ huy. Sau này, ngôi nhà dạ lữ viện trở thành Sở Cảnh sát Lưu thông, từ năm 1968 tới 1970 thì toà nhà này được đổi thành Ty Cảnh sát Công lộ, người dân hay gọi “bót công lộ”. 

Chính vì gần Ty Cảnh sát Công lộ nên quãng những năm 1970-1972 có một võ đường ở trong xóm phía sau bót Công lộ được người dân gọi luôn là “võ đường công lộ”. Đây chính là võ đường On Do Wan dạy võ Takendo do người Đại Hàn lập ra, khác với một võ đường khác cũng của người Đại Hàn ở Hàng Xanh mang tên Chun Do Wan.

Tòa nhà này hiện là Phòng Cảnh sát Giao thông TP.HCM, nằm đối diện trường Tiểu Học Trần Hưng Đạo.

KHU DẠ LỮ VIỆN

Sau năm 1975, dạ lữ viện này bị giải tỏa. Năm 1982, chính quyền địa phương phải bố trí những người từ khu kinh tế mới về, sống lang thang tại chợ Nancy (ngay ngã tư Trần Hưng Đạo - Nguyễn Văn Cừ ngày nay) về khu này ở tạm.

Truyền thông trong rất nhiều năm từng viết về “khu Dạ Lữ Viện” (hẻm 42 đi từ đường Nguyễn Văn Cừ hay đường Trần Hưng Đạo vô đều được), là nơi cư ngụ của người nghèo tứ xứ, sống chen chúc, tạm bợ trong những căn phòng rách nát. Nhiều người vật lộn với đủ thứ nghề để kiếm sống.  

Năm 2004, nơi đây có hơn trăm người của gần ba chục hộ cư ngụ chen chúc ở với nhau trong một thời gian dài, tới năm 2018, sau khi đã di dời có đền bù cho người dân, khu dạ lữ viện này được xây thành khu công ích.

HÀ NỘI CŨNG CÓ DẠ LỮ VIỆN

Có thông tin cho hay, tại Hà Nội cũng có một dạ lữ viện do Hội Hợp thiện thành lập, còn sớm hơn cả cái ở Sài Gòn. Theo bài viết của ông Bùi Hệ, Dạ Lữ Viện này được khởi công xây dựng năm 1932 tại đường Soeur Antoine (nay là phố Hàng Bột), Hà Nội.

Bài viết trên đề cập đến chi tiết ngày 4/12/1933, vua Bảo Ðại đã tham dự lễ khánh thành, khi đó dạ lữ viện này đã hoàn thiện được khoảng hai phần ba. 

Đúng là số khổ lỡ đường không có tiền ngủ khách sạn qua đêm mà có một chỗ tắm giặt ngả lưng cho quên bớt nhọc nhằn, chẳng phải đó là "nơi cực lạc của kẻ đầu đường xó chợ" hay sao?

Kể từ ngày ấy, 2/3 thế kỷ đã trôi qua, nhưng ở Sài Gòn hoa lệ với người không nhà, giờ tìm đâu một nơi như thế?

Chú thích ảnh: mặt tiền "Dạ Lữ Viện Địa Phương Sài Gòn - Chợ Lớn"