Đầu những năm 1990, sau một thời
gian nghiên cứu tại Ấn Độ, Hồ Anh Thái xuất hiện trở lại trên văn đàn với những
chùm truyện ngắn độc đáo, hài hước mà thâm trầm: Người đứng
một chân, Người Ấn, tiếng thở dài qua rừng kim tước, Cuộc đổi chác... Từ đó một nguồn đề tài mới được khai thông với một văn phong khác
lạ. Mới đây nhất, sau những tác phẩm được tìm đọc và gây tranh luận như Cõi người rung
chuông tận thế, Tự sự 265 ngày, Bốn lối vào nhà cười, Mười lẻ một đêm... Hồ Anh Thái trở lại với đề tài Ấn Độ bằng tiểu thuyết Đức Phật,
nàng Savitri và tôi. Một nhà văn đã lựa chọn đề tài
Ấn Độ tất sẽ nung nấu ý tưởng phục dựng hình ảnh bậc vĩ nhân và thời đại của
Người. Cuốn sách đã được Công ty Văn hóa Phương Nam phát hành với số lượng lớn và
gây được dư luận. Cuộc trò chuyện với nhà văn Hồ Anh Thái cũng bắt đầu từ đề
tài Ấn Độ.
Nhà văn Hồ Anh
Thái hiện là Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội,
ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà văn
Việt Nam.
- Đã in hàng trăm truyện ngắn trên báo
chí,
đã xuất bản gần 30 tập tiểu thuyết và truyện ngắn.
- Đã làm nhiều nghề: ngoại giao, nghiên
cứu viên, làm báo...
- Là tiến sĩ văn hóa phương Đông, giảng
viên thỉnh giảng về văn hóa
phương Đông và văn học Việt Nam ở một số
trường đại học nước ngoài.
- Đã dịch nhiều tác phẩm văn học Việt Nam
ra tiếng Anh, xuất bản ở Mỹ,
Ấn Độ (The Other Side of Heaven, Behind the Red
Mist, Love after War, Legend of the Phoenix...)
Viết về Đức Phật - cái gánh tự đặt lên
vai
Trước khi anh bắt
đầu viết về Ấn Độ, nhiều người yêu mến tác phẩm của anh vẫn còn nhớ đề tài quen
thuộc của anh là lớp thanh niên, sinh viên sau chiến tranh, ngang ngổ, bướng
bỉnh, không chịu theo khuôn phép... Giọng văn thì khác hẳn các bậc đàn anh lúc
ấy vừa đi ra khỏi chiến tranh: hồn nhiên, tinh nghịch, như lẩy ra từ đời sống
hàng ngày. Đang được chú ý thế, vì sao bỗng nhiên anh đổi sang đề tài Ấn Độ?
Có lẽ là do nhân duyên. Tôi được đào tạo cơ bản về ngoại
giao, làm ngoại giao, rồi đi bộ đội nghĩa vụ. Rời quân ngũ trở về với ngành
ngoại giao, tôi đã chọn Ấn Độ chứ không phải là những khu vực khác. Lúc ấy chưa
biết gì mấy về Ấn Độ, nhưng mà dứt khoát chọn. Bây giờ sau khi đã đi, đã sống
qua nhiều xứ sở mới biết mình đã lựa chọn được điều phù hợp với bản thân. Tôi muốn
đem về được cho xứ sở mình chút ít từ nền văn minh Ấn Độ vốn gần gũi nhưng đứt
đoạn đã lâu.
Anh có nghĩ rằng do
sự đứt đoạn ấy mà người đọc hôm nay sẽ khó tiếp nhận văn hóa Ấn Độ hơn, chẳng
hạn khó hơn việc tiếp nhận văn hóa Trung Hoa?
Nói chuyện văn hóa Trung Hoa, tôi phục lăn những người có
thể kể vanh vách những điển tích Trung Quốc. Tôi thì có đọc hết Tam Quốc, Đông Chu
Liệt Quốc, Sử ký... nhưng ít có gì vào được mình, nếu như không nói nó bị
đẩy hết ra, nhầm lẫn lung tung các nhân vật, sự kiện... Ấy thế, nhưng Ấn Độ thì
rất vào, rất ngấm. Những gì mà người Việt ta cho là rắc rối, bí ẩn đều được nhẹ
nhàng thâm nhập và thẩm thấu. Có lẽ là do cái tạng? Hay là tiền định?
Trở lại với việc người Việt khó tiếp nhận
văn hóa Ấn Độ thì tôi đồng ý với anh. Cho dù về địa lý, ta ở trên bán đảo Trung
- Ấn, vừa Trung vừa Ấn, thì ảnh hưởng Ấn Độ hầu như còn rất mong manh. Kết quả
là người xứ ta dường như dễ tiếp nhận văn hóa và tư tưởng Trung Hoa hơn là Ấn
Độ. Bây giờ dân ta xem phim Trung Quốc, đọc sách Trung Quốc vẫn thấy gần gũi
hơn, dễ vào hơn.
Phật giáo được các
nhà sư Ấn Độ đi theo các thuyền buôn truyền trực tiếp vào nước ta, có thể coi
là sớm nhất ở vùng Đông Á, trước cả hai trung tâm Phật giáo Trung Hoa. Nhưng
rồi sau đó là nghìn năm Bắc thuộc. Phật giáo nguyên gốc được truyền vào Việt Nam hầu như khó
có thành tựu so với nguồn Phật giáo truyền gián tiếp qua Trung Hoa.
Lần đầu tiên tôi đến Trung Quốc, có cảm giác khá là gần
gũi. Còn đến với Ấn Độ thì sao? Hăm hở lao vào mà tìm hiểu, mà học hỏi. Đúng là
như lao xuống biển mà bơi. Càng bơi càng không thấy bờ. Mấy năm đầu lao vào hòa
nhập, rồi một ngày bỗng hoảng lên. Ấn Độ cho ta cảm tưởng, càng tìm hiểu lại
càng không hiểu gì cả. Người làm báo chỉ cần đến một đất nước dăm bảy ngày, trở
về kết hợp tài liệu có thể viết một bài dày dặn. Còn tôi, ở Ấn Độ đến năm thứ
tư mới dám viết truyện ngắn đầu tiên. Đó là truyện Người đứng một chân, rồi Người
Ấn, khi tôi muốn lý giải tính cách Ấn Độ.
Dạo
ấy anh đã viết về Đức Phật, trong một tác phẩm ngắn, Chuyện cuộc đời Đức Phật, giống như đọc kinh Phật rồi kể lại
chuyện đời Phật theo lối kể của một nhà văn. Bây giờ đọc lại truyện kể này,
thấy dường như đó là đề cương cho mảng chuyện về cuộc đời Đức Phật trong cuốn
tiểu thuyết mới của anh vậy.
Đất nước Ấn Độ bao la đến mức người ta gọi đó là một tiểu
lục địa. Sáu năm liền, tôi ba lô trên vai, ngang dọc khắp các miền địa lý, các
miền văn hóa. Thích thì đi. Lúc ấy chưa nghĩ là mình sẽ chọn cái gì mà viết.
Nhưng rồi ngấm dần. Và nghĩ rằng mình may mắn, mình có được cơ duyên. Trước tôi
chưa có, sau tôi thì khó có nhà văn chuyên nghiệp nào ở ta có được cơ hội đắm
mình trong cái đại dương văn hóa Ấn Độ đến mức ấy. Vậy là tôi tự đặt cái gánh
ấy lên vai mình, phải viết, viết về Ấn Độ, viết về Đức Phật.
Tôi vừa nói đến cái duyên. Trong những
chuyến tìm kiếm, khám phá nhiều địa danh của Phật giáo, tôi đã tìm đến Việt Nam
Phật Quốc Tự ở Boddhgaya, nơi có cây bồ đề giác ngộ. Khi ấy chùa chưa xây xong,
mọi thứ còn ngổn ngang, gặp thầy Huyền Diệu còn tưởng là người Nhật, mấy câu
trao đổi đầu tiên phải nói bằng tiếng Anh. Đến bây giờ thầy Huyền Diệu vẫn nhắc
chuyện, nếu không có tôi “phát hiện” và viết bài trên báo Giác ngộ, báo Văn
Nghệ, khiến Phật tử Việt Nam trong và ngoài nước tìm đến chùa sau đó, thì Việt
Nam Phật Quốc Tự vẫn còn lặng lẽ cho đến bây giờ, đúng như tâm niệm của thầy.
Tôi xin kể một chuyện khác: có Phật tử
Việt Kiều ở Mỹ, một đời ao ước được đến viếng thăm cây bồ đề của Phật. Ông theo
đoàn đi chiêm bái, nhưng vừa xuống sân bay Calcutta, ông đã phải vào bệnh viện
cấp cứu. Đoàn đi thăm đất Phật mười ngày, đến khi quay lại Calcutta cũng vừa
lúc ông nọ khỏi bệnh như không, lại thoăn thoắt cùng mọi người lên máy bay trở
về Mỹ. Tức là có đi mà không có đến.
Có người đi cùng tôi trong một chuyến
viếng thăm thánh địa này. Vào chính điện, như mọi người, anh giơ máy ảnh chụp
tượng Đức Phật ở tư thế Người nhìn về hướng đông. Xong xuôi, khi anh về, tráng
phim in ảnh, những tấm ảnh đều đẹp, riêng bức ảnh chụp tượng Phật thì hỏng,
trắng lóa... Chuyện chỉ có thế, coi là ngẫu nhiên cũng được, mà coi là vô duyên
cũng được.
Như vậy thì có thể
coi là anh gặp nhân duyên. Anh đã viếng thăm hầu hết các thánh địa Phật giáo
trên đất Ấn Độ mà không một lần bị lỡ dịp vì lý do này khác, đã chụp nhiều ảnh
lưu giữ mà không cái nào bị trắng lóa. Rồi tác phẩm của anh viết về Ấn Độ được
độc giả đón nhận, được dịch in ở Mỹ, ở Pháp (cuốn Behind the
Red Mist và Aventures en
Inde). Và bây giờ tôi có nghe nói Đức Phật,
nàng Savitri và tôi cũng mới được một nhà xuất bản Mỹ
đặt vấn đề dịch ra tiếng Anh.
Đúng là có chuyện ấy. Nhưng khi bàn đến việc chọn người
dịch thì hơi khó khăn. Chọn được dịch giả người Mỹ biết tiếng Việt thì ông này
không có kiến thức về văn hóa Ấn Độ, bó tay luôn. Như ta vừa nói với nhau, đến
cả người Việt còn khó tiếp xúc văn hóa Ấn Độ nữa là. Cuối cùng, tôi đành phải
đứng ra nhận, tự mà dịch lấy cùng với một ông bạn nhà văn người Mỹ. Công việc
này sẽ lấy mất của tôi một năm trời. Đành vậy, tôi cũng muốn độc giả âu Mỹ đọc cuốn
sách này.
Giáo lý Phật giáo chạm đến mọi điều của
đời sống
Anh có nghĩ rằng
nhân vật Đức Phật của anh khó trùng hợp với hình ảnh Đức Phật của những người
khác?
Nhân vật của tôi vừa giống vừa khác. Giống vì chúng ta đều
có một mẫu số chung khi tiếp nhận kiến thức về Người. Khác vì tôi có thể tiếp
xúc với nguồn tài liệu không giống bạn, trí tưởng tượng của tôi khác, tư tưởng
khác và quan niệm thẩm mỹ... cũng khác. Sáu năm trời trên đất Ấn Độ cho tôi cái
may mắn lục tìm tài liệu, có những tài liệu cổ và quý hiếm. Mười mấy năm sau
đó, tôi tham khảo được những tài liệu của các học giả nước Anh, nước Đức là
những xứ mà ngành Ấn Độ học có thành tựu. Dần dần, tôi hình dung ra nhân vật
Đức Phật của riêng mình và đã tái hiện trung thành với mình trong tiểu thuyết Đức Phật, nàng Savitri và tôi.
Anh có cho rằng nhà
văn phải tạo ra cơ hội bình đẳng cho độc giả, cả người chưa sẵn sàng chuẩn bị
cho cuộc tiếp xúc với văn hóa Ấn? Nói như vậy bởi vì có kiểu độc giả cầm cuốn
sách lên là nhăm nhăm tìm một điều định sẵn, kết quả là tìm mà không thấy, vì
thế cũng đánh mất cơ hội thấy được những điều khác.
Tôi tin rằng mỗi người khi đọc Đức Phật, nàng Savitri và tôi sẽ có một văn bản của riêng mình,
khác với văn bản của chính tác giả, khác văn bản của những độc giả khác. Đó là
một đặc điểm của việc tiếp nhận văn chương nghệ thuật.
Xin bàn đến một khía
cạnh tương đối “nhạy cảm”. Nhìn chung giới trí thức Phật giáo tiếp nhận cuốn
tiểu thuyết này một cách bình thản và ghi nhận một thành tựu văn học ở một đề
tài khó. Nhưng cũng có ý kiến cho rằng giá mà tác giả lược bớt yếu tố sắc dục
thì đây sẽ là cuốn sách của mọi nhà.
Tôi không chối bỏ mong muốn tiểu thuyết này trở thành cuốn
sách của mọi nhà, của mọi thế hệ trong các gia đình. Tôi tin rằng khi nào trong
đời sống tâm linh Việt còn yếu tố Phật giáo, khi ấy còn có người đọc cuốn sách
này. Vua Pasenadi lần đầu tiên diện kiến Phật cũng chấp vào bề ngoài non trẻ
của Người mà không tin rằng đó là một bậc thầy lớn. Ta là Phật tử, ta chấp vào
cái áo đơn sơ của nhà sư thì không thấy được trí tuệ trong đầu của bậc thầy.
Cầm cuốn sách lên, mới nghe nói rằng nó có sắc dục mà chối bỏ nó thì cũng là
chấp nê, không đúng với tinh thần Phật giáo vậy.
Quả là trong tiểu
thuyết có chạm đến sắc dục. Nhưng tôi thấy ở đây tác giả chủ ý không miêu tả
cảm giác mà suy tư về sắc dục. Khó hình dung được khi viết về Ấn Độ mà nhà văn
lại lảng tránh sắc dục, tác phẩm khi ấy sẽ chỉ là một phiên bản xơ cứng bất
thành Ấn Độ. Xứ sở của Kama Sutra (Dục lạc kinh),
khắp nơi đền chùa chạm khắc hình trai gái giao hoan, có lẽ phải là một nơi nghệ
thuật dục lạc phát triển đến đỉnh như vậy mới là điểm xuất phát triết lý Trung
Đạo của Phật, triết lý dục lạc dẫn đến khổ đau... Và cuộc đời đắm chìm trong
dục lạc của Yasa, đặc biệt là Savitri, là một minh chứng sinh động cho chân lý
của Phật.
Tôi vẫn nghĩ tính bao trùm của giáo lý Phật giáo rộng lớn
đến độ chạm đến mọi vấn đề của đời sống. Bạn cứ thử đưa ra một vấn đề gì đó
tưởng là mới mẻ mà xem, ngẫm nghĩ kỹ thì mới thấy là hơn 2.500 năm trước, Phật
đã nói rồi. Nhiều triết thuyết sau này cũng thừa hưởng ít nhiều của Phật giáo.
Vậy trở lại với tiểu thuyết, không chỉ là chuyện dục lạc mà thôi, chuyện hận
thù và báo thù của đạo sư Bà La Môn, của Savitri, chuyện yêu thương với đồng
loại, với mọi chúng sinh... đều không ra ngoài vòng triết thuyết và giáo lý của
Phật.
Mọi nhân vật đều có cơ hội bình đẳng
Có một cách đọc,
trong đó người ta khó chấp nhận khi anh “dám” đưa vào cuốn sách về Phật một
nhân vật nữ như nàng Savitri. Ngang tàng, nổi loạn, đối kháng với các giáo
điều, nhưng đồng thời lại ôm đầy thù hận và khao khát báo thù, khao khát dục
lạc. Chỉ riêng việc đặt nhân vật ấy vào trong cuốn sách đã có thể bị coi là
báng bổ, là “giải thiêng” hình ảnh Phật. Người đọc trưởng thành chắc chắn không
đồng tình với cách đọc này, nhưng dù sao, vẫn muốn biết quan điểm của anh.
Tôi viết tiểu thuyết, và trong tác phẩm, mọi nhân vật đều
có cơ hội bình đẳng, khó mà nói là nhân vật nào không được quyền xuất hiện bên
cạnh nhân vật nào. Còn chữ “giải thiêng”, tôi hiểu đó là từ demythologize, tức là xóa bỏ màu sắc
huyền thoại bao quanh nhân vật, không phải chữ desecrate có nghĩa là xóa bỏ tính thiêng liêng.
Xuất phát từ sự hiểu
nhầm ấy, một số người đã thấy phản cảm vì nghĩ rằng tác giả muốn “xóa bỏ sự
thiêng liêng”. Một ít người khác thì cực đoan hơn, họ cho rằng phải giải thiêng
mới có thể nổi loạn và tạo ra tác phẩm lớn.
Những mưu toan giải thiêng kiểu ấy trước các bậc vĩ nhân
thường bị phá sản, giống như ngửa cổ mà ném cát lên mặt trời vậy. Họ cũng quên
rằng rất nhiều tác phẩm trung thành với đề tài tôn giáo lại trường tồn hơn vô
vàn những cố gắng “nổi loạn”.
Đọc sách của anh,
nhiều người nghĩ rằng anh là một Phật tử từ trong cốt lõi.
Tôi thích phần triết thuyết của Phật giáo, tôi cũng thích
phần triết học của các tôn giáo khác. Với tôi, bậc giáo chủ của các tôn giáo
đều có sức hấp dẫn lạ thường và đều là những người thầy lớn - Phật cũng thường
nói như vậy với các đồ đệ. Tôi thích đọc về các giáo chủ, nghiền ngẫm lý
thuyết, từ đó mà cố hình dung ra các vị. Đấy là thái độ đối với lý thuyết tôn
giáo, còn về thực hành thì... Thú thật tôi thường tránh đám đông, mà chùa chiền
bây giờ đông người quá. Tôi cũng thường quên ngày rằm mùng một. Trong lòng vẫn
tự an ủi: Phật tại tâm, Phật chứng giám.
Tôi lại nghe bạn bè
anh nói rằng khi viết Đức Phật, nàng Savitri và tôi, Hồ Anh Thái thực hành thụ giới trong một thời gian dài...
Chắc là họ đùa đấy, bởi vì khi viết, tôi chỉ có một mình,
và không ai biết tôi làm việc như thế nào đâu. Nhưng cũng đúng là trong thời
gian viết, tôi chủ động cách ly với mọi công việc, tắt hết điện thoại bàn và
điện thoại di động, không tiếp xúc với bạn bè và đồng nghiệp, thực hiện một kỷ
luật rèn luyện thân thể và lao động. Vừa nghiêm khắc vừa rất tự nhiên, thành ra
không phải gắng sức và không tự làm khó cho mình.
Chắc chắn rằng sáu năm liền bôn ba trên
đất Ấn Độ và ngót hai chục năm “bơi” trong cái đại dương văn hóa này đã để lại
ảnh hưởng rất lớn không chỉ trong tác phẩm và cuộc đời anh. Anh có sẵn sàng
chia sẻ điều này với mọi người hay không?
Khi mới đến Ấn Độ, tôi vẫn còn nóng tính lắm. Ỷ mình có
chân lý, nhiều khi không chịu ai, đấu tranh với xung quanh, từ sếp cho đến ông
lái xe trong cơ quan. Việc không chạy thì “trị” cả người bản xứ cho đến khi
việc được làm đúng mới thôi. Người Ấn rất tốt nhịn, cộng với ý thức đẳng cấp
mấy nghìn năm khiến họ có lối sống khoan dung, bình yên, bất bạo động. Nên hiểu
rằng tính cách Ấn hoàn toàn trái ngược
với những vụ việc của các tổ chức ly khai, khủng bố, gây mất ổn định. Rất tự
nhiên, dần dà mình cũng thiền đi, và khi trở về Việt Nam, chất Ấn Độ đã ngấm vào tôi từ
lúc nào. Hầu như tôi không nhận lời đăng đàn diễn thuyết, hoặc giao lưu với độc
giả. Trước mọi sự bao giờ cũng tự dặn mình, không đôi co tranh cãi, không hơn
gì nhau câu nói. Quyền lợi chia bôi, nhường mọi người nhận trước. Người ta ghen
ghét, đố kỵ, bịa đặt công kích mình hoặc làm ác với mình, cứ lấy sự ôn hòa mà
đáp lại. Ôn hòa, cũng bởi vì tin vào điều nhà Phật nói: những người ấy trong
đời tự họ đã và sẽ phải chịu luật nhân quả rất nặng nề rồi...
Trong đời sống
riêng, anh có tiếp nhận được gì không từ triết lý phương Đông?
Tôi hài lòng với cuộc sống riêng của mình. Thành viên trong
gia đình sống hòa hợp. Như Phật dạy thì bàn tay ta không thể nắm nhiều hơn một
nắm lá. Biết đủ thì đủ, đời sống một con người cũng chẳng cần nhiều. Tham vọng
và hiếu thắng chỉ đưa người ta sa vào chỗ rườm rà vướng bận một cách không cần
thiết.
Được biết anh đang
viết cuốn tiểu thuyết về Ấn Độ thế kỷ XX. Anh có thể nói trước chút ít về cuốn
sách này không?
Nhân vật chính của tôi sẽ là đường dây cho những vụ bi thảm
bậc nhất xảy ra trên đất Ấn suốt thế kỷ qua. Đó là cuộc chia cắt đất nước và di
dân đẫm máu chưa từng thấy trong lịch sử vào năm 1947, vụ ám sát Mahatma Gandhi
năm 1948, vụ sát hại Indira Gandhi năm 1984 và Rajiv Gandhi bị đánh bom liều
chết năm 1991. Một đất nước tràn đầy giáo lý từ bi và khoan dung lại bị xâu xé
bằng bạo lực khủng khiếp. Cuốn sách của tôi sẽ suy ngẫm về thực trạng này theo
một cách riêng.
Cám ơn anh và mong
được sớm đọc tác phẩm mới của anh.
Nguyễn Minh thực
hiện
Theo tạp chí Văn hóa Phật giáo, số 51, 2-2008
(Nguồn: Người đại biểu nhân dân)