Trong tiểu luận Tình thế “buộc phải diễn giải” của nhà
văn, Salman Rushdie viết: “Thật sự, rất hiếm có một tác giả nào bị yêu
cầu phải liên tục giải thích về cuốn sách của mình một cách chi tiết, tỉ
mỉ và thường là trong tình thế luôn đối mặt với sự thù địch đến như
vậy. Thái độ thù địch đối với cuốn sách lại dựa trên sự không thèm đọc
hoặc đọc rất qua quýt (…) Để chống lại cuộc tấn công ồ ạt này, tôi nhất
thiết phải nói, nói đi rồi nói lại, những điều tôi nghĩ về chính cuốn
sách của mình, giải thích tại sao tôi viết nó và tại sao lại viết như
vậy. Tôi luôn bị rơi vào tình thế buộc phải làm những thứ mà tôi cho là
nhà văn không bao giờ nên làm: áp đặt cách đọc cuốn sách của chính mình
lên độc giả, kể lại ý nghĩa của nó, giảng giải từng đoạn văn gây tranh
cãi, cố gắng thuyết phục rằng nó nghiêm túc, hợp lý, tử tế và đáng đọc
trước những lời buộc tội rằng nó thiếu nghiêm túc, không hợp đạo lý và
không đáng đọc”.
Đến nay, hơn 22 năm sau cái án tử đến từ thế giới Hồi
giáo, Salman Rushdie vẫn có lúc bị rơi vào thế phải “lải nhải giải
thích” về các nguyên cớ, chi tiết, ẩn dụ, dụng ý của mình trong The
Satanic verses để làm hài lòng một số người hỏi (vì câu trả lời “tôi
không biết” sẽ không bao giờ được chấp nhận!)
Nhà ký hiệu học, phê bình văn học Roland Barthes trong
tiểu luận Cái chết của tác giả thường được giới phê bình đương đại viện
dẫn, cho rằng, “Sự sinh thành của người đọc phải được trả giá bởi cái
chết của tác giả”, bởi ông quan niệm “Sự viết bản thân nó đã là một thứ
tiếng nói đặc biệt, tổng hợp của nhiều giọng nói khó tách rời, và vì văn
chương chính là quá trình sáng tạo ra tiếng nói này, một tiếng nói
không thể xác định được nguồn gốc cụ thể cho nó: văn chương là thứ không
gian trung tính, phức hợp, lạc hướng, trong đó mọi chủ thể đều mất hút,
là hố đen nhấn chìm mọi bản thể, trước tiên là bản thể của con người
cầm bút viết”.
Như vậy, trong quá trình viết, việc tác giả nhảy xổ vào
văn bản để “múa minh hoạ”, tìm cách giải thích hay sau đó, anh ta như
một kẻ lắm mồm luôn sẵn sàng làm cái việc của Tôn Ngộ Không, tự biến
mình thành nhiều thân hình bay đến bên tai mỗi độc giả để nói với từng
người rằng, tôi viết sự kia để chỉ trích về điều nọ, tôi viết câu chuyện
nọ để ca tụng sự kia… đó là một chuyện hoang tưởng, đáng mỉa mai và bất
khả.
Trong một cuộc trao đổi với ký giả văn học Lévai
Balázs, nhà văn, triết gia Umberto Eco (Ý), tác giả của những tiểu
thuyết uyên bác, đa nghĩa và khó đọc, đã nói về sự “chống diễn giải”:
“Nếu ta bình về sáng tác của bản thân, điều đó có nghĩa là ta tuyên bố:
tác phẩm của tôi nói về điều này điều nọ. Tôi nghĩ không một tác giả nào
có thể làm như thế. Một tác giả không làm gì khác là gửi đi một thông
điệp, để sau đó người ta đọc tác phẩm của anh theo nhiều cách khác nhau.
Nhưng tôi không khẳng định tất cả cách đọc đều đúng. Tác giả có thể
nhận biết, nếu một người nào đó đã hiểu hoàn toàn sai tiểu thuyết của
mình. Tất nhiên, độc lập với chuyện ấy, một người khác có thể thấy trong
sách cái mà tác giả không hề biết mình đã đưa vào. Khi đó thì việc của
tác giả là phải công nhận người đọc đúng. Chính vì vậy mà tác giả không
nên giải thích tác phẩm của mình. Nhưng mặt khác, anh ta có thể nói về
phương pháp, về cách anh làm việc, điều đó hoàn toàn khác” (Thế giới như
là một cuốn sách mở, Lévai Balázs, Nhã Nam và NXB Văn Học, 2010).
“Khi tôi xuất bản một cuốn sách, tôi muốn hoàn toàn
tránh mặt đi. Bởi, ở đúng vào thời điểm cuốn sách ra mắt, trách nhiệm
của nhà văn đối với nó đã hết, phần còn lại là dành cho độc giả” –
Salman Rushdie nghiệm thấy. Nhưng Roland Barthes thì cho rằng, “Cái chết
của tác giả” còn xa hơn thế: “Tác giả thực sự chết, và sự viết bắt
đầu”.
Còn lại, là “quyền sống” của độc giả trên văn bản, thứ
quyền lực tuyệt đối. Và, thông qua hồi đáp sáng tạo trong việc đọc, mỗi
độc giả sẽ “viết” (hoàn thiện tác phẩm) theo cách của mình.
N.V.N